Türkiye göllerinin %77'si kurudu, bilim insanları savaşıyor

Türkiye her beş gölünden dördünü kaybetti, bilim insanları kalanı kurtarmaya çalışıyor - Yazan, Katie Nadworny - Unvan, BBC Future - Yayın tarihi - Okuma süresi 7 dk Ekim ayında soğuk bir günde, buz gibi ince bir yağmurun altında, Çağan Hakkı Şekercioğlu elinde dürbünüyle Aktaş Gölü'nün kıyısında durmuş kuşları izliyor. Göl, Türkiye-Gürcistan sınırı boyunca uzanıyor. Bu puslu ve sakin sabahta, sisin arasından güçlükle seçilebilen çok sayıda kuş gölün yüzeyini dolduruyor. Şekercioğlu, sakarmekeleri, pelikanları ve hatta nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan bir tür olan bozkır yağmurcununu fark ediyor. Şekercioğlu, "Burası, Türkiye'de hem tepeli pelikanların hem de ak pelikanların hala uğradığı son göl" diyor. Aktaş Gölü'nün görüş mesafesinde, teneke çatılı birkaç taş ev ile yakınlardaki çamurlu tarlalar ve ineklerden ibaret Kenarbel köyü yer alıyor. Yine görüş alanında, bir zamanlar NATO ile Sovyetler Birliği arasındaki sınırlardan birini oluşturan bu bölgeyi gözetleyen bir askeri üs bulunuyor. NATO-Sovyet sınırı günümüzde, daha ucuz şarap ve sigara almak için Gürcistan sınırına kısa bir geçiş yapmayı uman halkın kullandığı çok sayıdaki geçiş noktasından biri işlevini görüyor. Köylülerin gölde tekne gezintisi yapmasını, adalarında piknik yapmasını ve zengin göçmen kuş popülasyonunu rahatsız etmesini engelleyen unsur ise işte bu askeri üs. Türkiye'nin kuzeydoğusunda Aktaş Gölü'nü de içine alan bu bölge, sadece Türkiye'nin değil, tüm dünyanın en önemli göçmen kuş sığınaklarından biri. Bu bölgedeki kuşlar, Türkiye'deki tüm kuş türlerinin yüzde 68'ini oluşturuyor. Ama bu hayati öneme sahip sulak alanlar hızla kuruyor. Türkiye'deki göllerin beşte dördü zaten kurumuş durumdayken Şekercioğlu ve küçük bir ekolojist ekibi, kuşlara kalan bu son kaleyi kurtarmak adına zamana karşı bir yarış veriyor. Umut vaat eden başarı Gürcistan sınırına kadar uzanan yakındaki bir yolun planlama aşamasında Şekercioğlu ve ekibi, yolun gürültüsünün kuşları rahatsız edeceğinden endişe ederek yolun gölden yaklaşık 1,6 kilometre uzağa inşa edilmesini önerdi. Ayrıca, yolun daha yakın bir noktadan geçmesi durumunda, kurulacak bariyerlerin hem görsel kirliliği ve gürültüyü azaltacağını hem de kuşları araçlara çarpmayacak kadar yüksekten uçmaya yönlendireceğini belirttiler. Hükümet bu öneriyi kabul etti ve bariyerler inşa edildi. Şekercioğlu, "Bu, kuşların korunmasına dair az sayıdaki mutlu hikayeden biri" diyor. Çağan Hakkı Şekercioğlu bir koruma ekoloğu, ornitolog, tropikal biyolog, yaban hayatı fotoğrafçısı ve başlı başına bir doğa gücü. Türkiye'nin doğusundaki vahşi coğrafyanın kuşlarını, göllerini ve sulak alanlarını izlemeye ve kurtarmaya kendini adamış bir kuruluş olan KuzeyDoğa Derneği'nin kurucusu. Şekercioğlu'nun çalışmaları, bir bölgenin sulak alanlarını ve göçmen kuşlarını korumak adına yerel siyaset, karmaşık uluslararası sınırlar, gayriresmi barajlar ve küresel iklim değişikliği gibi unsurları aynı anda yönetmeyi gerektiriyor. Şekercioğlu ve KuzeyDoğa, Kafkasya-Avrasya kuş göç yolu üzerinde, Türkiye'nin doğusundaki ilk kuş göçü araştırma istasyonu Aras Araştırma İstasyonu'nu 2006'da faaliyete geçirdi. Dünyadaki pek çok göl ve sulak alan kuruma tehlikesiyle karşı karşıya. Şekercioğlu'nun Türkiye'nin doğusunda gözlemlediği kuşlar ise sınırları aşan, kanatlı göçmen yolcular. Türkiye'nin doğusundaki göller, bu toprakları Avrupa ve Afrika genelindeki uçsuz bucaksız ekosisteme bağlayan küresel bir yolculuğun yalnızca bir durağı niteliğinde. Dünyadaki kuş türlerinin neredeyse üçte ikisinin popülasyonu azalıyor. Türkiye'de pek çok tür sulak alanlara bağımlıydı; oysa ülke, 2030 yılına gelindiğinde ciddi bir kuraklık tehlikesiyle karşı karşıya kalma riski taşıyor. Türkiye'nin yaklaşık yüzde 88'i, doğudaki kuş varlığı açısından zengin sulak alanlar da dahil çölleşme riski altında. Kanıtlar son derece çarpıcı. Türkiye'deki 240 gölden 186'sı çoktan kurumuş durumda ve diğerlerinin de aynı akıbeti paylaşması muhtemel. Ülkenin su kaynaklarının neredeyse yüzde 80'i kullanılıyor. Bu durum, daha büyük ve küresel bir sorunun parçası olan yerel bir meseledir. Şekercioğlu, bölgenin kuş varlığı bakımından en zengin alanlarından biri olan ve Afrika ile Avrasya arasında uçan kuşlar için önemli bir üreme durağı niteliği taşıyan bu bölgede, küçük bir sivil toplum kuruluşunun imkânları dahilinde bu sorunun etkilerini hafifletmeye çalışıyor. Kuruyor ve ölüyor Aktaş Gölü, su alanını ikiye bölen sınır hattı sayesinde korunurken, yakındaki Kuyucuk Gölü aynı şansa sahip olamadı. Bir zamanlar, Aktaş Gölü'nün 77 kilometre güneyinde ve Ermenistan sınırına yakın bir konumda bulunan bu göl, kuşlar için bir cennetti. Şekercioğlu, Kuyucuk Gölü'ne ilk kez 2004'te bir kelebek gözlem gezisi sırasında gelmiş ve göle konan göçmen kuşların çeşitliliği karşısında büyülenmişti. Şekercioğlu, "2,2 kilometrekarelik bir alanda, yarısı angıt olan 40 binden fazla kuş saydık" diyor: "Üstelik o dönemde angıtların tahmini küresel nüfusu 170 bin civarındaydı. "Yani dünya nüfusunun yüzde 12'si bu küçücük gölde bulunuyordu." Ancak Kuyucuk Gölü'nde işler kötüye gidiyordu. Şekercioğlu ve ekibi her yıl gölün su derinliğini ve kıyı şeridini ölçüyorlardı. 2010'da ise su seviyelerinin hızla düştüğünü fark ettiler. 1997'de gölün derinliği 13 metreydi. Şekercioğlu çalışmalarına başladığında ise bu derinlik 4,5 metreye düşmüştü. Ne var ki 2010'a gelindiğinde, gölün en derin noktasındaki su seviyesi sadece 1 metreydi. Şekercioğlu "İşte o zaman gölün gerçekten yok olmaya yüz tuttuğunu anladım" diyor: "Tamamen kaybolacağını hiç düşünmemiştim ama 'Tamam, durum ciddi,' diye geçirdim içimden." Sorunun nedeni tek değil, bir dizi sebebin birleşiminden kaynaklanıyordu. Köylülerin gölü besleyen dereler üzerinde kurduğu küçük, derme çatma bentler, suyu hayvanları için başka yöne çekiyordu. Kaçak kuyular ise yeraltı sularını tüketiyordu. Hayvanlarını sulayarak, aslında yavaş yavaş kuşlara ayrılması gereken suyu da eksiltiyorlardı. İşin ilginç yanı, "Kuyucuk" ismi "küçük kuyu" anlamına geliyor ve göl çevresinde yeraltı suyunu çeken, 100 yıllık kuyular da bulunuyor. Şekercioğlu, gölü kurtarmak için bizzat harekete geçti. Valiyi, göle yeniden su pompalamak üzere bir kuyu açmaya ikna etti. Şekercioğlu bunu "kemoterapiye" benzetiyor: Bu, sürdürülebilir bir çözümden ziyade acil durum önlemiydi ve yalnızca gölün yüzölçümü 2 kilometrekare kadar küçük olduğu için uygulanabildi. Aynı süreçte Şekercioğlu ve ekibi, gölü besleyen derelerin önünü kesen kaçak bentlerin kaldırılması konusunda köylüleri ikna etmek için çalıştı. Bu sayede derelerin akışı artık engellenmiyor. Şekercioğlu, "Artık bir göl sayılmaz ama burası bir sulak alan ve tamamen kuruyup toz toprağa dönüşmedi" diyor: "Doğa koruma çalışmaları böyledir işte. Tek yapabileceğim, umut etmeye ve çabalamaya devam etmek." Şimdilerde Şekercioğlu ve ekibi bölgeyi yakından takip ediyor. Gürcistan-Türkiye sınırı Aktaş Gölü'nü koruma altına alırken, kapalı Ermenistan-Türkiye kara sınırı da Kuyucuk Gölü çevresindeki bölgenin sakin kalmasını sağladı. Ancak söz konusu kara sınırının açılması gündemde ve Ermenistan ile Türkiye arasındaki en kısa güzergah, tam da Kuyucuk Gölü'nün sulak alanlarının içinden geçiyor. Kuşların savunucuları Şekercioğlu başlangıçta Kuyucuk Gölü'nde bir kuş izleme noktası kurmayı planlamıştı ama gölün küçülmesiyle birlikte yeni bir yer bulmak gerekti. Bunun üzerine Şekercioğlu, sınır hattı boyunca daha ileride, yakındaki Iğdır ilinin iç kesimlerinde, Aras Nehri kıyısında Türkiye'de türünün ilk örneği olan Aras Kuş İzleme İstasyonu'nu 2006'da kurdu. Yılın altı ayı boyunca, gönüllülerden oluşan bir ekip her gün kuşları yakalayıp halkalıyor. İzleme istasyonu tam olarak Aras sulak alanında konumlanmış. Özel toplama ağlarını her saat başı kontrol etmeye giden ekip, üzerlerine diz hizasına kadar uzanan ve kurumuş, boz renkli ince bir çamur tabakasıyla kaplanmış lastik tulumlar giyiyor. Ekip, içindeki canlı kuşların cıvıltıları ve kıpırtılarıyla dolu torbalarla geri dönüyor; ardından bu kuşlar hızla ve ustalıkla halkalanıyor, ölçümleri yapılıyor, türleri belirleniyor ve doğaya salınıyor. Aras İzleme İstasyonu, Türkiye'nin doğusunda bu tür çalışmaları yürüten tek merkez. Kuşlar pencereden tekrar doğal yaşama salınmadan önce, elde edilen tüm veriler düzenli bir biçimde kayda geçiriliyor. Bu küçücük istasyonun duvarları, Şekercioğlu'nun çektiği kuş fotoğraflarıyla ve kuş torbalarının asıldığı kancaları işaret eden, üzerinde "SADECE KUŞLAR İÇİN!" yazılı el yapımı tabelalarla donatılmış halde. Kuş halkalama gönüllülerinden oluşan tüm ekip, farklı nedenlerle ve farklı yerlerden gelerek Türkiye'nin doğusundaki bu bölgede toplanmış. Hepsi de bu tekrara dayalı işe kendi renkli kişiliklerini katıyor. Maxim Kostin nadir yusufçukların peşine düşüyor, Hasan Can Bağ kısa öyküler yazıyor, Guşef Tunçer mimarlık okuyor, Ayşenur Akgün ise kuşburnu reçeli yapıyor. Ayşenur aynı zamanda istasyonun kuş halkalayıcısı, yani her bir kuşun bacağına o küçük halka etiketleri takmaktan sorumlu ve Türkiye'deki az sayıdaki sertifikalı kuş halkalayıcısından biri. Elbette ilki Çağan Hakkı Şekercioğlu'ydu. Kuşların da kendilerine has özellikleri var ve Ayşenur ile ekibin kaydetmeyi amaçladığı şeyler de tam olarak bunlar: Kanat uzunluğu, ağırlık, cinsiyet ve tür. Serin bir sonbahar gününde, çayır taşbülbülleri, dağ çıvgınları, çayır incirkuşları ve cıvıltılarıyla etrafı şenlendiren daha pek çok türü yakalıyorlar. Ayşenur verileri ustalıkla toplarken ve kuşları halkalarken, kuşlar elinde uslu bir şekilde bekliyorlar. Büyüyen tehditler Aras'taki bu çalışma önemli ve gerekli ama yakınlardaki Tuzluca Depolama Barajı projesi için saha çalışmaları çoktan başladı. Bu proje, söz konusu göçmen kuşları buraya çeken hassas ekosistemi büyük ölçüde yok edecek nitelikte. Barajın inşaatına henüz başlanmamış olsa da projeye ait şantiye alanı çoktan kuruldu. KuzeyDoğa Derneği, iki köyün projeden muaf tutulmasını sağlayan bir anlaşmaya vararak müzakerelerini sürdürüyor; ancak mevcut planlar hala üç köyü ve kuş halkalama istasyonunu sular altında bırakacak nitelikte. Şekercioğlu, "İnşaat süreci beş yıl sürecek, bu yüzden görüşmelere ve müzakerelere devam ediyor, projenin gerçekleşmemesini umuyoruz fakat yasal açıdan elimizden bir şey gelmiyor" diyor. Yerel yönetimin Doğa Koruma ve Milli Parklar şube müdürü BBC'ye yaptığı açıklamada "Gerekli çevresel çalışmaları yaptık. Benzer projelere ve oralarda neler yapıldığına baktık. Kuşların zarar görmemesini sağlamak için çalışan uzmanlar var" dedi. Yetkili "Sonrasında yapay adalar oluşturmaya karar verdik. Hem bu adalar olacak hem de baraj, tüm hayvanların yaşamını sürdürebileceği yeni bir ekosistem yaratacak" diye de ekledi. Bu, Türkiye'nin doğusunun suyunun ve kuşlarının hikayesi. Bürokrasi ile doğa koruma, iklim değişikliği ile insan yapımı altyapı ve uluslararası sınırların korunması ile bu sınırların oluşturduğu tehditler arasında süregelen bir gelgit. Şekercioğlu, "Göller zamanla doğal yollarla yok oluyor çünkü insanlar hep daha fazla su ister ve su konusunda doğa insanlarla rekabete girdiğinde, kaybeden taraf doğa olur" diyor. Şekercioğlu "İnsanlara 'Bu suyu ördeklere saklıyorum' derseniz en çok oyu alamazsınız, kaybedersiniz" diye ekliyor. Sabahın sessizliğinde bir balıkçıl kıyıya konuyor, bir saksağan gökyüzünde süzülüyor, bir karabatak hızla dalışa geçiyor. Türkiye'nin bu kuş cenneti burada yaptığımız seçimlerin kendilerini tamamen kurutabileceğinden habersiz, varlığını sürdürüyor. Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. Yapay zekayı nasıl kullandığımız hakkında daha fazla bilgi burada.

Globalde Türkiye

Her 5 gölünden 4'ünü yitiren Türkiye'de kalanı kurtarma çabaları